Topaketa - Mendialdea - laia
Mendialdeko emakumeen Memoriarako Topaketa
Kultur Etxea, Kanpezu, 2025eko azaroak 13
Kanpezun egin zen Memoriarako Topaketa izan zen azkena eta baita jendetsuenetakoa ere. Emakumeak eta gizonak etorri ziren, gazte eta zaharrak, Mendialdeko hainbat herritakoak, batzuk herrixketatik besteak gertuko herrietatik, eta denek zekarten historiaz gain gertatzen ari diren gauzez hitz egiteko asmoa ere. Azkar bete zen aretoa eta hasieratik hitz egin zuten guztiek, hizketaldi bizia izan zen eta inguruko herrietan hazi direnek ezagunak zituzten gauzez aritu ziren.
Topaketako irudia.
Serorak izan ziren abiapuntu, baina argi gelditu zen ez zela iraganaren azalpen akademikoa, baizik eta orainaldiari begira zeudela aztarna horrek nola bizirauten zuen ulertzeko. Eta biziraupen hori azaltzeko lagungarria izan zen María Ángelesek San Pedro ermitako giltza ekarri izana topaketara. Giltza handia zen, antzinakoa, astuna, disimuluan eraman ezin den horietakoa. Ez zen “erakusteko” ekarritako objektu sinboliko bat, baizik eta egiazko giltza bat zen, gaur egun oraindik ere erabiltzen dena, oinordetzan jasotako erantzukizun baten zati dena.
Villafriako San Pedro ermitako giltza.
María Ángelesek azaldu zuenez, senarraren familiaren etxean gordetzen da giltza duela belaunaldi batzuetatik. Eskualdean ezaguna den logika baten ondorioa da: etxea gizonetik gizonera igarotzen da belaunaldiz belaunaldi, baina etxe horretara ezkontzen diren emakumeen ardura izaten da ermita zaintzea. Hala izan da, gutxienez, bost belaunaldiz.
“Senarraren familiaren etxean gordetzen da San Pedroko giltza.
Eta Martínez de Lagrán familiako gizonekin ezkondu garen emakumeak izan gara ermita garbitzeko lana hartu dugunak.
Lehen soilik etxeko andrea izaten zen lan hori egiten zuena. Orain familia osoa joaten gara, baina lan hori oso barneratuta dugu.”
Topaketaren irudia. Maria Angeles, besoak gurutzatuta, parte-hartzaile bat entzuten.
Egungo serorak kontatu zuen ermita urtean behin bakarrik irekitzen dela, San Pedro jaietan, eta orduak igarotzen dituztela prestatzen: garbitu, armiarma-sareak kendu, konpondu beharrekoak konpondu, ura eraman bidoietan urik ez dagoelako, loreak eta apaingarriak jarri (urtero zer jarriko dituzten zain egoten da jendea). Gaur egun giltzarekin duten lotura berezia da, jeloskorra ia, María Ángelesek esan digunez:
“Nire amaginarrebari giltza eskatzera joan naizenean esan dit:
‘Zertarako behar duzu?’
Tiradera batean gordeta izaten du, San Pedroetako mahai zapiekin batera, egun horretan baino ez baitira erabiltzen.
Hori ez da ukitzen. Oso berea du.”
Villafriako San Pedro baseliza. Bernedoko Udaleko webgunetik hartutako irudia
Ayuntamiento de Bernedo.
Zaintzaren harrotasun hori ezaguna zen taldeko beste batzuentzat ere. Mendialdeko herri askotan (Antoñana, Villafría, Done Bikendi Harana, Ibernalo, Santa Teodosia) dira ermitetako eta elizetako giltzak gordetzen dituzten etxeak edo pertsonak; garbitzeaz, apaintzeaz eta irekitzeaz arduratzen dira, tokatzen denean. Batzuetan emakume adinekoak dira; beste batzuetan herriko neska gazteak izan ziren “Mariaren alabak”, Kanpezun esan duten bezala. Gaur egun lan horietako asko emakumeek egiten dituzte; denak ez dira sinestunak izaten, baina bai auzotarrak. Antoñanako Aguake Emakume Elkarteko kide batek azaldu du:
“Ni ez naiz mezatara joaten, ez naiz erlijiosoa, baina eliza garbitzen laguntzen dut.
Berdin dit. Kultura-ondarea da, herriarena da, eta dagoeneko ezin duten emakumeei laguntzea ere bada.”
Antoñana, 40-60 hamarkada. ‘Photo Araba’ Aldundiko artxibotik hartutako irudia ‘Photo Araba’
Orbiso, 40-60 hamarkada. ‘Photo Araba’ Aldundiko artxibotik hartutako irudia ‘Photo Araba’.
Elkarrizketan zehar antzeko egoeren berri eman zen: titulartasuna (gotzaindegia, administrazio-batzarra edo udala) argi dagoen elizak eta ermitak dira, eta, aldi berean, auzoko emakumeek hartutako ardurak daude, arazoak ikusi eta konpontzeko biltzen baitira. Beste behin ere emakumeak dira antolatzen direnak, askotan inolako babesik gabe, musu-truk.
Topaketako irudia
Hortik beste esparru batzuetara joan ziren, komunitateko bizimoduari ‘izendapenik’ eta ‘ofiziorik’ gabe lagundu dioten emakumeak aipatu ziren. Emaginak, esaterako, funtsezkoak ziren herrixketan eta komunikazioak zailak ziren garai hartan. Ez zen araututako lanbidea, baizik eta “horretarako balio zuten” herriko emakumeak ziren, beren esperientzia eta tenpleagatik ezagunak zirenak. Askotan bakarra egoten zen herrian eta etxe guztietan ezagutzen zuten. Behaketaren bidez ikasitakoak izaten ziren, erditzeetan lagundu zutelako ikasi zuten emakumeak ziren, behar zenean aktibatzen zen transmisio praktikoa zen.
Antzekoa gertatzen zen beztitzaileekin. Hildakoaren gorpua janztea kontuz egin beharreko lana zen: esperientzia zuten emakumeek egiten zuten, eta familiak ezin zuenean edo ez zekitenean laguntzen zuten. Aitortutako erantzukizuna zen, esperientzia handiagoko emakume bati lagunduz ikasten zena eta bizitzan zehar behin baino gehiagotan egin beharrekoa.
“Etorri ziren eta hildakoa janzten lagundu behar zela esan zuten eta ez zetorren inor laguntzera.
Eta esan nuen: ‘Neu joango naiz’.
Eta amak esan zidan: ‘Erotuta zaude?’
Eta joan nintzen. Beste emakumeak esan zidan zer egin behar nuen.”
Jaiotza eta heriotza emakumeek lagunduta egin ziren hainbat belaunaldiz. Gaixotasunean eta gorputzaren zaintzan ere emakumeen laguntza izaten zen. Partaide batek baino gehiagok aipatu zituen belarrak ezagutzen zituzten amonak, kataplasmak egiten zituztenak, behaketaren eta esperientziaren bidez ikasitako erremedioak zekizkitenak. Ez ziren idatzi, ordea, eta askotan amonekin batera galdu ziren.
“Euteriako amonak asko zekien belarrei buruz...
Baina berarekin batera galdu zen jakintza hura.
Eta nahigabe horixe dut gaur egun.”
Memorien mapa honetan ideia bat errepikatu zen, modu askotara aipatu den ideia bat: Mendialdean emakumeek “egin eta desegin” dute. Landan eta ganaduarekin aritu dira lanean, etxeko lanak egin dituzte, dirua administratu dute, tratuak egin dituzte, haurrak eta adinekoak zaindu dituzte. Askotan aitortza publikorik gabe, baina errespetatutako autoritatez.
Santikurutze Kanpezu, 40-60 hamarkada. ‘Photo Araba’ Aldundiko artxibotik hartutako irudia ‘Photo Araba’
Hortik oroitzapen oso zehatzak aipatzen hasi ziren: emakumeak esnea edo haragia bizikletaz partitzen Kanpezu, Genevilla edo Santi Kurutzen; trukea edo estraperloa egitera bidalitako neskatoak “arazo gutxiago sortzen zutelako”; “Vitorirengana esnetara” joaten ziren etxeak; Rosaritoren denda, Arrucidillo, María del Pinorena edo Catalina de los Portales; eguneroko lana emakumeek egiten zuten tabernak eta ostatuak. Garbitokiak ere aipatu ziren -gaur egun desagertuak zenbait herritan-, lan gogorra zen arren, harremanetarako eta elkarrizketarako tokiak ere bazirenak.
San Romango garbitokia, Aldundiaren "Photo Araba" artxibotik jasotako irudia ‘Photo Araba
Eta ia nahi gabe taldeak behin eta berriro aipatu zuen hori guztia egiten zuen emakume bat: Macaria. Odolkigilea, beztitzailea, irakaspenak zituzten ipuinen kontalaria, herriko erreferente moral eta praktikoa. Galdetzeko, entzuteko, zer egin ulertzeko joaten zen Macariarengana.
“Gertatzen zena gertatzen zela,
‘Macaria, ea zer esaten duen Macariak’.”
Gaur egun Macariak bere izeneko plaza bat eta ipuin-lehiaketa bat ditu. Macariaren memoria aitortzen da, espazio publikoan idatzita dago. Topaketaren amaieran baliagarria izan zen egiten ari zenaz pentsatzeko: izendatu, bildu, historiak jaso “esaten ez badira, galdu egiten baitira”.
Macaria Iriarte XVI. Literatura Lehiaketa. Kanpezuko Udalaren webgunetik hartutako irudia Ayuntamiento de Campezo/Kanpezu
Amaierako hausnarketek ez zuten iragana idealizatu. Garai gogorrak, gehiegizko kargak eta aukera-gabezia gogora ekarri zuenik ere izan zen. Baina ideia bat gailendu zen: memoria egin behar da...
“Gure aurrekoei egindako omenaldia da.
Baina geure buruak eta ondorengoak
errespetatzea ere bada.”
Topaketa amaitzeko mokadutxo bat egin zen eta kontu ugari esan zen. Mendialdean oraindik ere giltza asko daudela gordeta ikusi zen; ez soilik ermitetakoak, baita historien giltzak ere, eta denok elkarrekin ireki behar ditugu, egiteko hori dugu.
