Laia - Arabako Berdintasunaren eta Emakumeen Ahalduntzearen aldeko ekimena - laia
Zer da
Laia?
LAIA Arabako Lurralde Sarea da, emakumeen berdintasunerako eta ahalduntzerako. Haren bitartez, bere eskolak, LAIAeskolak, ahalduntze feministako prozesuak bultzatzen ditu, emakumeen partaidetza sozio-politikoa indartzen duten tresnak eta dinamikak eskainiz. Aldi berean, gizarte osoarekin (emakumeak, gizonak eta beste identitate batzuk) lan egiten dugu ikuspegi feministatik eta giza eskubideen ikuspegitik, genero-desberdintasun guztiak ikusaraziz eta jorratuz.
Zure kuadrillan
Ezagutu zure kuadrillari buruzko informazio aipagarri guztia, beti egunean egoteko. Iragazi eremuka eta deskubritu zure eremuko ekitaldi eta artikulu garrantzitsuenak.
Hemen aurkituko duzu LAIAk Arabako kuadrilla guztietan antolatzen dituen tailer, prestakuntza, hitzaldi eta bestelako ekitaldi interesgarrien programazio osoa.
Gune honetan Araban eta kuadrilletan gertatzen denari buruzko albisteak, artikuluak, erreportajeak eta eduki esklusiboa aurkituko dituzu.
Emakumeen berdintasunaren eta giza eskubideen aldeko borrokek lurraldeak lotzen dituzte eta elkartasun-sareak ehuntzen dituzte. Arabatik, Rosalba Velasco bezalako emakumeen lana ikusarazi eta babestu nahi dugu; izan ere, bizitza, justizia, emakumeen eskubideak eta herri indigenen eskubideak defendatzen dituzte arrisku handiko testuinguruetan.
Rosalba Velasco
Nasa herriko emakume indigena da. Santander de Quilichaon jaioa, Munchique Los Tigres babeslekuan, Cauca departamenduaren iparraldean. Giza eskubideen, bizitzaren eta lurraldearen defendatzailea eta gizarte-lider aitortua, jatorrizko herrien eskubideak ikusaraztea sustatzen duena, batez ere bake-prozesuetan eta lurralde-aldarrikapenetan. Caucako Eskualde Kontseilu Indigenako (CRIC) kontseilari nagusi ohia, ACINen ordezkari gisa, eta kargu horretan aritu zen 2025eko uztailera arte.
Oso gaztetatik lotu zitzaion indigenen antolaketa-prozesuari, 1999an kabildoaren egituran ordezko komisario gisa parte hartuz. Jarraian, Álvaro Ulcue Gazte Mugimenduan parte hartu zuen 2002. urtera arte, erakunde indigenaren gazte-gunean, non prestakuntza politikoa eta antolaketakoa jasotzea lortu zuen eta, haren laguntzarekin, ekonomiako ikasketak amaitu zituen 2006. urtean.
2005az geroztik, ACINeko ekonomia- eta ingurumen-ehunari lagundu zion. Eta 2009rako emakume eta genero arloko ikertzaile gisa trebatzeko deia jaso zuen. Ondoren, Cxhab Wala Kiwe-ACIN Pentsamendu Etxeko koordinatzailea izan zen 2015. urtera arte, ikerketa komunitarioan aritu zenetik.
2017ko uztailean, 22 agintariek Tace Thegna (legezko ordezkaria) izendatu zuten ACIN-Cxhab Wala Kiwe Cauca Iparraldeko Kabildoen Elkarteko kide, eta kargu hori bete zuen agintarien aginduz 2021eko uztailera arte. ACINren legezko ordezkari gisa, Cauca iparraldeko nasa herriaren antolaketa indartzeko prozesu garrantzitsu bat bultzatu zuen.
Defendatzailearen lurraldearen testuingurua: Cauca – Kolonbia
Cauca iparraldea garrantzi estrategiko handiko eskualdea da, bai geopolitikoa, bai ekonomikoa, legez kanpoko erabilerako laboreen eta erauzketa-proiektuen presentziak markatuta. Testuinguru horrek Nasa herriaren lurraldea legezko eta legez kanpoko eragile armatuen arteko ika-mika bihurtu du, hala nola FARCen, ELNren eta talde kriminalen disidentzien artekoa, eta egoera hori larriagotu egin da 2016an bake-akordioak sinatu zirenetik. Norgehiagoka horrek indarkeria handiko eta populazioa kontrolatzeko ingurunea sortu du.
Herriaren Defentsa Erakundeak behin eta berriz ohartarazi du Nasa herriak dituen arriskuez: talde armatuen presentziak larderia, adingabeen errekrutatze behartua eta lider sozialen aurkako mehatxuak dakartza. 2011tik, lurraldeak CIDHren kautelazko neurriak ditu, indarkeria eta giza eskubideen urraketa jasateko arrisku handia aitortzen dutenak.
ACIN Cauca Iparraldeko Kabildoen Elkartearen deskribapena
ACIN Estatuak legez onartutako erakunde sozial eta politiko indigena da (1996). 22 kabildok osatzen dute. Kabildo horiek Cauca iparraldeko 11 udalerritan daude banatuta, eta bizi-planen bidez antolatzen dira. Plan horiek lurralde- eta kultura-antolamenduko berezko tresnak dira. Bere gobernua Jatorrizko Legean oinarritzen da, bizitza bere forma guztietan babesten duena, eta Erkidegoko Aginduetan, zeinek autonomia eta autoritate-egikaritza indigenen kosmobisioaren arabera gidatzen baitituzte.
ACIN erreferentzia gisa onartzen da estatuan eta nazioartean giza eskubideen defentsan, bakearen eraikuntzan eta babes kolektiboan. Bere misioa Bizitza Planei eta proiektu komunitarioei laguntzea eta jarraipena egitea da, Nasa herriaren biziraupena bermatzeko, Autonomia, Batasuna, Lurraldearekiko errespetua eta Kultura Aniztasuna printzipioen arabera.
CRIC deskribapena
Caucako Eskualde Kontseilu Indigena, CRIC, Cauca departamenduko komunitate indigenen % 90 baino gehiago biltzen dituen erakundea da.
Gaur egun 115 kabildo eta 11 kabildo elkarte ordezkatzen ditu, 9 eremu estrategikotan banatuta daudenak. Caucako 8 herri indigenen 84 babes daude: Nasa – Paéz, Guambiano Yanaconas, Coconucos, Epiraras – siapiraras (Emberas), Totoroes, Inganos eta Guanacos. Caucako Herri Indigenen Agintaritza Tradizionaltzat hartzen da, izaera bereziko erakunde publikoa da eta, gaur egun, estatuarekiko negoziazioen buru da, Kolonbiako nazioak herrialdearen zati horretako talde indigenekin dituen konpromiso ugariren ondorioz.
Defendatzailearen arriskuak identifikatzea
Rosalba Velascok gazte-gaztetatik eraman du antolaketa-prozesura. Hala ere, 2002. urteaz geroztik lidergo-rola betetzen duela esan genezake. ACIN eta CRIC bezalako erakundeekin duten lotura arrisku indibiduala da, gatazka armatuaren lurralde-testuingurua eta nasa herriaren aurkako etnozidioa direla eta.
Rosalba CRICeko kontseilari (2023) eta bake-taldeko kide izendatu zuten, eta haren bitartez Kolonbiako lurraldean zehar ibili zen, eragile armatuekin elkarrizketak egiten. 2024/12/18an, Alexander Pilcue Tenorio hil zuten, bere babes-eskeman laguntzen zion guardia.
Horrek, Guardiari bizia kostatzeaz eta erakundearen arrisku kolektiboa frogatzeaz gain, arrisku indibiduala dakar Rosalbarentzat. CRICen zuen agintaldia amaitu zenez (2025), mehatxuak areagotu egin dira, bere agintaldian eragile armatuekiko arrisku handia izan baitzuen.
Informazio gehiago:
Giza Eskubideetarako Nazio Batuen Goi Mandatariak Kolonbiako giza eskubideen egoerari buruzko txostenean salatu duenez, «herrialdeko hainbat eskualdetan, gatazka armatuaren indarkeria- eta etsaitasun-maila handiek, bereziki lurralde-mailan, eragin larria dute biztanleria zibilarengan... Kolonbiak Bake Akordioa sinatu aurretik bizitako giza eskubideen egoera larrira atzera egiteko arriskua du, bereziki lurralde-mailan».
Gutxienez azken hamarkadan, Kolonbian giza eskubideen defendatzaileen aurkako indarkeria fenomeno iraunkor eta estruktural bihurtu da. Giza eskubideak sustatzeko eta babesteko eskubidea Estatuaren indarraldirako funtsezko elementu gisa aitortzeak prebentzioari, babesari, ikerketari eta erreparazioari lotutako betebeharrak ezartzen dizkio Kolonbiari, giza eskubideen defendatzaileen alde.
LAIA Arabatik gure elkartasuna eta maitasuna adierazi nahi diegu haien familiei eta gertuko pertsonei, haien komunitateei, Caucako Eskualdeko Kontseilu Indigenari (CRIC) eta María Ovidiarekin eta Jamesekin bizitzaren, giza eskubideen, lurraldeen eta bakearen defentsan urteetako borroka eta konpromisoa partekatu zuten pertsona guztiei.
María Ovidia Palechor, Yanakuna herriko emakumea, CRICeko Emakumeen Programaren eta Bizitzaren eta Giza Eskubideen Defentsarako Programaren koordinatzailea izan zen. Bere ibilbidean zehar, giza eskubideen eta lurraldearen defentsarekin eta bakearen eraikuntzarekin izandako konpromisoagatik nabarmendu zen. Azkenaldian, Bake Lurralde izendatutako La Pedregosa herrixkako bake-ekimen komunitarioak laguntzen zituen, eta 2026ko apirilaren 25ean El Túnelen, Cajibíon, izandako sarraskiari lotutako salaketak gidatzen zituen.
James Flor nekazarien lider ezaguna eta biktimen ordezkaria izan zen udal- eta departamentu-mailan. Bere ibilbidea biktimen eskubideen defentsak eta nekazari-komunitateen aldarrikapenak markatu zuten.
María Ovidiak, Jamesek eta beste emakume eta gizon gizarte-lider batzuek behin eta berriz ohartarazi zuten komunitatea arrisku larrian zegoela, eragile armatuen presentziaren eta mehatxuen ondorioz, eta Estatuari erantzuteko eta babesteko neurriak eskatu zizkioten. Hilketen ostean, CRICek berriro ohartarazi du La Pedregosako Bake Lurraldean bakearen eraikuntzan lanean jarraitzen duten pertsonek bizi duten arriskuaz.
Elkartasuna Euskal Herritik
Mugarik Gabek, urteak daramatzan CRICekin prozesuak partekatzen, bere atsekabe sakona eta elkartasuna helarazi dizkie familiei, komunitateei eta Caucako mugimendu indigenari, eta Euskal Herritik laguntzen eta babesa ematen jarraitzeko konpromisoa berretsi du.
NARE – Giza Eskubideen Defendatzaileak Babesteko Euskal Programak ere hilketak gaitzetsi ditu eta Kolonbian giza eskubideak defendatzen dituzten pertsonen egoerarekiko kezka adierazi du. Bere komunikatuaren arabera, 2011tik NAREn parte hartu duten arriskuan dauden defendatzaileen % 56 kolonbiarrak dira, eta horietako hiru CRICeko kideak dira.
NAREk Kolonbiako Estatuari eskatu dio gertatutakoa argitzeko, krimenaren egile materialak eta intelektualak identifikatzeko eta giza eskubideak defendatzeko eskubidea gauzatzen duten pertsonentzako babes kolektiboko neurri eraginkorrak abian jartzeko.
Giza eskubideak defendatzeak ezin du bizitza kostatu
LAIA Arabatik bat egiten dugu gaitzespen honekin eta hilketa hauek zigorrik gabe gera ez daitezen egindako eskaerarekin.
Bereziki nabarmendu nahi dugu María Ovidia Palechorren eta beste hainbeste emakume indigena eta giza eskubideen defendatzaileren lana, indarkeriak eta mehatxuek zeharkatutako testuinguruetan beren komunitateen, lurraldeen eta emakumeen eskubideen defentsari eta bakearen eraikuntzari eusten diotelako.
Arabako Foru Aldundiak, garapenerako lankidetzako politika publikoaren bidez eta, bereziki, MAP – Giza Eskubideen Defendatzaileengan Eragiteko eta Haiek Babesteko Arabako Mekanismoaren bidez, aitortzen du giza eskubideen defendatzaileek Kolonbian eta planetako beste hainbat tokitan betetzen duten eginkizun erabakigarria eta haren zilegitasuna, baita pertsona horiek babesteko ahalegin bereziak egiteko beharra ere.
Giza eskubideak, lurraldeak, herrien autonomia eta bizitza defendatzeak ezin die bizitza kostatu horiek defendatzen dituztenei. Kolonbiako Gobernuak neurri eraginkorrak hartu behar ditu giza eskubideen urraketak prebenitzeko eta parte-hartze politikoa eta eskubide politikoen erabilera bermatzeko. Eskubide horiek babestea funtsezkoa da hauteskunde baketsuak egiteko eta Bake Akordioaren ezarpenean aurrera egiten eta hura sendotzen jarraitzeko beharrezko baldintzak bermatzeko.
Egia, justizia, erreparazioa eta berriro ez gertatzeko bermeak eskatzen ditugu María Ovidia Palechor eta James Florrentzat.
Emakumeek berdintasunaren eta giza eskubideen alde egiten dituzten borrokek lurraldeak lotzen dituzte eta elkartasun-sareak ehuntzen dituzte. Arabatik, Julienne Baseke bezalako emakumeen lana ikusarazi eta babestu nahi dugu; izan ere, arrisku handiko testuinguruetan bizitza, justizia eta emakumeen eskubideak defendatzen dituzte.
Julienne Baseke
Emakumeen eskubideen aldeko ekintzailea eta Kongoko Errepublika Demokratikoko Association des Femmes des Médias (AFEM) erakundeko koordinatzailea.
JULIENNE BASEKEREN BABESA
Julienne Baseke Kongoko giza eskubideen aldeko aktibista da. AFEM-Association des Femmes des Médias (Komunikabideetako emakumeak, euskaraz) taldeko kide da. Erakunde horrek erkidegoko kazetaritzaren eta bakearen alde lan egiten du herrialdeko landa inguruko komunitateekin, eta gatazka armatuan gertatzen ziren emakumeen aurkako indarkeriei buruzko informazioa emateko sortu zen.
Alboan elkarteak Julienne Baseke defendatzaile kongoarraren banakako babesa eskatu zuen, bai eta AFEM erakundearen babes kolektiboa ere, MAPen bidez. EBAM-Eragiteko eta Babesteko Arabako Mekanismoa, Arabako Foru Aldundiko Berdintasunaren eta Giza Eskubideen Zuzendaritzak abian jarri duen baliabidea da, giza eskubideen defendatzaileen babeserako.
Mekanismo horren bidez, larrialdiko babes laguntza eman ahal izan zaio Julienne Basekeri. Julienne Basekek segurtasun arrisku larriei aurre egin behar izan zien M23 talde armatu matxinoak hiria hartu ostean, bai 2025ean bere herritik kanpo hainbat hilabetez egon behar izateagatik, eta baita urte berean hirira itzuli beharra izateagatik ere.
Hego Kivu eremu hori 2025eko otsailetik eta gaur egun ere, M23k okupatuta dago. Egoera horrek nabarmen handitzen ditu talde armatuak egindako indarkeria ekintzak salatzen dituztenentzako pertsona defendatzaileentzako arriskuak; izan ere, talde armatua formalki akusatu dute nazioarteko erakundeek, herrialdeko ekialdean exekuzioak, torturak, bortxazko desagertzeak eta beste delitu larri batzuk egiteagatik.
Azken batean, esku hartzeari esker, Julienne Baseke giza eskubideen defendatzailearen eta haren familiaren segurtasun fisikoa eta ongizate emozionala bermatu ahal izan dira. Egoera zela eta, 2025ean Nairobin birkokatu behar izan zuten aldi baterako, Kongoko Errepublikaren ekialdeko mehatxu eta arrisku larriak zirela eta baita urte berean Bukavura, lantoki eta bizilekura, itzultzean ere.
Aldi berean, esku hartzeari esker, beharrezko baliabideak eman ahal izan zaizkio, modu seguruago eta profesionalagoan jarrai dezan bizirik atera direnen ahotsak eta eskualdean indarkeriak eragindako komunitateen ahotsak defendatzen eta ikusarazten, nazioan eta nazioartean. Era berean, inguru hartan dituen defendatzaileen sarea babestu ahal izan da, trukerako espazio seguruagoak eta elkarri laguntzeko aukerak sortuz.
Arabako Foru Aldundiak, Berdintasunaren eta Giza Eskubideen Zuzendaritzaren bidez eta Lumagorri HATekin batera, uda honetan Ikusguneak 2026 jarriko du abian: LGTBI+fobiaren aurkako kanpaina, Arabako Lurralde Historikoko hainbat udalerritan herritarrak sentsibilizatzeko, informatzeko eta laguntzeko helburuarekin.
Ikusguneak aniztasunaren, identitatearen eta sexu-orientazioaren inguruko informazio eta herritarrentzako arreta-puntuak dira. Horretarako, bulego-furgoneta batek hainbat herrigune zeharkatuko ditu ekainaren 15etik irailaren 15era bitartean, jai- eta aisialdi-guneetan.
Oro har, Arabako herritarren kontzientziazio-mailak gora egin du; hala ere, beharrezkoa izaten jarraitzen du errealitate hori Arabako herrietara hurbiltzea eta lurraldean oraindik gertatzen diren gorroto-delituak salatzea.
Lumagorri Elkarteak egindako lanari esker, LGTBI+fobiaren aurka saretzen hasiak gara Arabako hainbat kuadrillatan. Norbanakoz eta tokiko saltoki, udal, batzar administratibo, jai batzorde eta LGTBIQ+ talde feministekin batera LGTBI+fobiaren aurrean arreta eta salaketa lanean lagundu dezaketen sarea alegia.
Ikusguneak 2026 Arabako kuadrilla guztietako udalerrietara iritsiko da, ingurune seguruagoak eta inklusiboagoak sortzen lagunduz, bereziki jai-testuinguruetan. Informazio-puntu horiek honako Arabako udalerri hauetan jarriko dira:
Errioxa
- Ekainak 23, Laguardia
- Uztailak 10, Mañueta
- Abuztuak 8, Bastida
- Abuztuak 23, Lapuebla de Labarka
- Irailak 11, Samaniego
- Irailak 13, Kripan
Lautada
- Ekainak 24, Agurain
- Uztailak 3, Araia
- Abuztuak 3, Narbaixa
- Abuztuak 25, Erentxun
- Irailak 12, Dulantzi
- Irailak 14, Etura
Mendialdea
- Ekainak 19, Ullibarri-Arana
- Ekainak 19, Maeztu
- Uztailak 4, Kintana
- Uztailak 4, Lagran (La previa)
- Abuztuak 15, Pagoeta
- Abuztuak 22, Lagran
Trebiñu
- Ekainak 23, Trebiñu
Añana
- Ekainak 20, Armiñon
- Uztailak 17, Gaubea
- Uztailak 19, Espejo
- Uztailak 25, Larrinbe
- Uztailak 31, Zanbrana
- Irailak 6, Berantevilla
Aiaraldea
- Ekainak 27, Delika
- Uztailak 25, Larrinbe
- Abuztuak 14, Amurrio
- Abuztuak 26, Okondo
- Abuztuak 28, Laudio
- Irailak 5, Artziniega
Gorbeialdea
- Ekainak 26, Lukiano
- Uztailak 5, Luko
- Uztailak 18, Sarria
- Abuztuak 16, Zaitegi
- Abuztuak 24, Urrunaga-Nafarrate
- Abuztuak 29, Abezia
