Añana - Topaketa - laia
Añanako emakumeen Memoriarako Topaketa
Añanako Gatz Harana Fundazioa, Gesaltza Añana - azaroak 12
Gesaltza Añanan egin zen Memoriarako Topaketan hogeita hamar emakume baino gehiago bildu ziren eta horrek asko esan nahi du. Udalerri txiki batean hainbeste emakume etortzea -gehienak gatzgileak edo haien alabak eta bilobak- inplikazio kolektibo jakin bati esker gertatu zen: zinegotziak aurrez egin zuen lanari esker, Santa Anako Emakume Gatzgileen Elkartearen etengabeko bultzadari esker, eta, bereziki, Raquelen eguneroko lanari esker. Bazkiderik aktiboenetakoa da, eta bizirik mantentzen du deien, oharren eta zaintzen sare informala, “jendea mugiarazten” duen hori.
Santa Ana aretoan izan zen topaketa, Añanako Gatz Harana Fundazioak utzitako aretoan, eta asko elkarrekin etorri ziren Gasteiztik autobus txiki batean, neguko hilabeteetan han bizi baitira. Denak Gesaltzakoak ziren, nahiz eta gaur egun denak ez bizi han urte osoan. Elkarrekin etortzea, beren historiez hitz egiteko herrira elkarrekin itzultzea izan zen saioko giroa bideratu zuena: gertukoa, konplizea, baina baita solemnea ere, aitortza publikoa egiteko ekitaldi bat balitz bezala. Elkarrizketan zehar ideia bat errepikatu zen: Gesaltza Añana kalean bizi den herria izan da (eta da), topaketarako herria izan da eta behar denean mobilizatzekoa ere bai.
Topaketaren irudia
Hasieratik agertu zen gatzaren inguruko nortasuna eta hori izan zen abiapuntua. Han zeuden emakume askorentzat harana lanerako tokia izateaz gain, eguneroko bizitza osoa antolatzen zen gunea ere bazen. Gatzagetako lana gogorra zen, etengabea eta klimaren mende zegoen erabat: “Eguzkirik ez bazen, ez zen gatzik”. Ekaitzek presa eta urduritasuna ekartzen zuten, azkar ibili behar izaten ziren, ekoitzitakoa salbatzera korrika joan. Baina klimaz gain, lan luze, gogor eta partekatua aipatu zen.
Gatzgileek ekoizpen-prozesuaren berri eman zuten: larrainak prestatu, lorea landu, eragin, bildu, lehortu, konpondu. Zehaztasun teknikoarekin berreraiki zuten prozesua eta gorputzaren memorian haragiztatutako jakintza bezala ere bai. Partaide batek honela laburtu zuen:
“Lan handia zen... Jaikitzen zinenetik oheratu arte. Egun osoa. Dena eguzkitan. Eta eguzkirik ez bazen, ez zen gatzik.”
Asunen hitzak dira, haraneko azken gatzgile aktiboa dela aitortu du taldeak, eta bera izan zen gidaria, nahiz eta denak izan ziren protagonista: gatzgileak pluralean, bakoitza bere esperientziarekin, ñabardurekin eta oroitzapenekin.
Asun eta bere semea larrainetan. Protagonistak topaketara ekarritako irudia.
Elkarrizketaren alderdirik gogorrenetakoa lanari lotutako haurtzaroa izan zen. Gesaltza Añanan lana eginaz ikasten zen. Haurrak txikitatik joaten ziren larrainera, lehenengo laguntzera joaten ziren eta gero parte hartze aktiboa izaten zuten. Arrabolak ere gero eta handiagoak izaten ziren: “Arrabola gero eta handiagoa izaten zen urtero, eta azkenean gizonen parekoa izaten zen”. Pisuak eraman, ur gazia zaindu, hirugarrenentzako lanean hasi txikitatik.
“Txikitatik joaten ginen haranera. Lehenengo arrabol txiki batekin eta gero urtetik urtera handiagoarekin. Nik hamalau urterekin berrogeita hamar kilo eramaten nituen. Eta ur gazia zaindu behar izaten zen, bestela kendu egiten baitzizuten.”
Ikaskuntza ez zen abstraktua, begiratuz ikasten zen, imitatuz, probatuz, pixkanaka erantzukizunak hartuz.
Haraneko lana inoiz ere ez zen bizitzako gainerako alderdietatik bereizita egon. Emakumeek naturaltasun osoz kontatu zuten ekoizpena eta zaintza nola uztartzen zituzten, baina ez zen kexatzeko izan, baizik eta gertatzen zenaren berri eman zuten. Haurrak larrainera eramaten ziren, eta aulki batean jartzen ziren emakumeek lana egiten zuten bitartean eta etxetik haranera eta haranetik etxera ibiltzen ziren etengabe, amen eta amaginarreben babesa ere izaten zuten arren ahal zenean.
“Nik mutiko txikia eramaten nuen, aulkian ezartzen nuen eta esaten nion: ‘Geldi-geldi’. Eta bildu beharreko larrain denak biltzen nituen. Mutikoa ez zen mugitu ere egiten”.
Gatzgileen argazkia, topaketara eramandako argazkia.
Eguneroko bizitza, ordea, gatzagetatik harago ere bazegoen. Sistema horretako beste lan batzuk ere aipatu ziren topaketan: arropa garbitzea etxeetan ura izan aurretik; sutako hautsa erabiltzea garbitzeko; neguan eta udan kargatuta joan behar izaten zen harraskak eta garbitokiak ere aipatu ziren.
“Nire ama ontzia buruan zuela eta nik beste bat, laguntzeko. Arropa garbitzera igotzen ginen, askotan arropa ez zen gurea izaten. Arratsalde osoa igarotzen genuen han.”
Artilearekin zerikusia zuten lanak ere aipatu ziren, etxeko erritmoa markatzen duten aldiroko lanak ziren eta denbora, indarra eta jakintza behar zen.
“Urtero egiten ziren koltxoiak, askatu, artilea jo, garbitu eta berriro egin. Gero zintak jartzen zitzaizkien, arrosatxoak... politak gelditzen ziren.”
Gorua aipatu zen, puntua, etxean egindako galtzerdiak eta jertseak, familian eta eskolan emakumeen artean partekatutako jakintzak. Askori amek eta amamek erakutsi zieten josten, puntua egiten edo gurutze puntua egiten, baina eskolan ere erakusten zieten, eta denek oroitzen dituzte zenbait maistra. Trini eta Espe aipatu zituzten, bereziki maiteak ziren, josten eta garai hartan neskatoei erakutsi behar zitzaizkien beste lan eta trebezia batzuk erakutsi baitzizkien. Dena zen lan espezializatu, zehatz eta etengabe baten zati; lan horiek eusten zioten etxeari eta bizitzari eta bizi osoan lan horiek egiteko prestatzen zituzten neskatoak.
Josten. Herminia Pereak ekarritako argazkia.
Eskola ez zen, ordea, ikaskuntza praktikoak jasotzeko gune hutsa. Erlijioaren pisua eta kontrol morala ere aipatu ziren, eta horiek markatu zituzten haurtzaroa eta nerabezaroa. Arau zorrotzak, erritual erlijiosoak eta jokabideen etengabeko zaintza zeuden garai hartako hezkuntzan, batez ere neskenean. Batzuk gogora ekarri zuten “dena bekatua” zela, apaiza eguneroko bizitzan sartzen zen eta jokabide batzuk berehala zuzentzen edo zigortzen ziren. Lana, gorputza eta jokabidea arautzen zituen sarean zeuden eskola eta Eliza eta txikitatik egon ziren sare horretan emakume hauek.
Añana Gesaltzako ikasleen eta maistraren irudia. Topaketara ekarritako irudia.
Eskola, neskatoak eta maistra. Topaketara ekarritako irudia.
Sare horretan sartzen ziren landa eta animaliak zaintzea ere. Familia askok behiak, ardiak, ahuntzak edo txerriak zituzten. Animaliak jetzi egin behar ziren, esnea saldu, kumeak zaindu, zapalduta akabatu ez zitezen zaindu. Ahal zen bezala banatzen ziren lanak eta ohikoa zen haurrek parte hartzea.
Askorentzat beharrezko estrategia izan zen herritik irtetea. “Etxetik irten beharra, denontzako ez zegoelako”, esan zuen batek. Batzuk hamahiru edo hamalau urte besterik ez zituztela joan ziren neskame, beste batzuk Gasteizera joan ziren lanera, Fournier edo Encartaciones lantegietara, esaterako. Ibilbide luzeagoak ere egon ziren, Australiara joandakoak, adibidez, barreak eta pasadizoak izan ziren nagusi, baina ez ziren zailtasunik gabeko ibilbideak izan.
“Gaztetan joan nintzen neskame, asko baikinen etxean eta irten beharra zegoen. Lehenengo neskame, gero lantegia. Eta udan, gatza berriro ere”.
Gesaltza Añanarekin zuten lotura ez zen eten, ordea. Asteburuetan itzuli, udan etorri gatza lantzera, distantziarekin galdu ordez indartu egin zen nortasun gatzgileari eutsi.
Imagen traída al encuentro.
La vida social apareció como un contrapunto fundamental a tanto trabajo. Los bailes, la banda y las danzas salineras eran espacios de encuentro y celebración. Desde muy pequeñas, las criaturas bajaban “bien arregladitas” a la plaza. Al mismo tiempo, las normas eran claras: madres vigilando desde los bancos, horarios estrictos, control sobre los cuerpos y los gestos de las chicas.
Niñas del pueblo. Imagen traída al encuentro
Salinas fue también, como recordaron varias asistentes, un pueblo con mucha vida: bares, tiendas, ultramarinos y pequeños comercios que hoy han desaparecido. Se mencionaron establecimientos situados en la plaza y en las calles centrales, como la tienda de Nati, la de Antonia, la de Ángela de Celada, o las de Inés y Jovita. Con el abandono progresivo del valle y del campo, esa actividad fue perdiéndose, y con ella parte de la vida diaria que llenaba las calles.
Sin embargo, en muchos de esos negocios eran las mujeres quienes llevaban el peso del trabajo: atendían detrás del mostrador, organizaban la tienda y sostenían el funcionamiento diario, aunque no siempre fueran ellas quienes figuraban como titulares. Estas tiendas, regentadas de hecho por mujeres, formaron parte esencial de la economía local y de la red de relaciones que daba vida a Salinas.
En este recorrido colectivo destacó la figura de Agustina, primera alcaldesa de Salinas y promotora de la Asociación de Mujeres Santa Ana. Su liderazgo, descrito como carismático y claramente feminista para su tiempo, permitió crear un espacio propio para las mujeres, recuperar fiestas, organizar actividades y fortalecer la vida comunitaria. La asociación, aunque hoy con menos actividad, sigue siendo un referente y una continuidad de ese impulso.
Agustina López Ansotegui, primera alcaldesa de Salinas de Añana.
Imagen recogida de la publicación ‘Añana Aurrera’, julio de 1994.
El cierre del encuentro estuvo marcado por una ronda de reflexiones que puso en palabras el sentido de lo vivido. Muchas insistieron en la importancia de que esta historia no se pierda, de que llegue a nietas y nietos, de que quede en libros, fotos y relatos. En la ronda final también se hizo explícito que recordar no es un ejercicio neutro. Para algunas mujeres volver sobre determinadas etapas, especialmente las relacionadas con el servicio doméstico o los años de mayor dureza, resultó incómodo y emocionalmente exigente. “No me gusta recordar”, dijo una de ellas, aludiendo a una juventud marcada por el trabajo y la necesidad. Otras reconocieron que hablar del pasado removía sensaciones que habitualmente permanecen en silencio.
Imagen del encuentro en la Fundación Valle Salado, Salinas de Añana - 12 de noviembre.
Aun así, el grupo coincidió en que compartir estas vivencias tenía sentido. No para idealizarlas ni para convertirlas en un relato único, sino para ponerlas en común, sacarlas del ámbito privado y permitir que no se pierdan con el paso del tiempo. El encuentro cerró con la conciencia de que la historia de las salineras está hecha de trabajo, esfuerzo, contradicciones y recuerdos distintos. Precisamente por eso, recogerla y narrarla colectivamente se volvió una forma de reconocimiento mutuo.
