Giza Eskubideen aldeko emakume defendatzailea - laia
Emakumeen berdintasunaren eta giza eskubideen aldeko borrokek lurraldeak lotzen dituzte eta elkartasun-sareak ehuntzen dituzte. Arabatik, Rosalba Velasco bezalako emakumeen lana ikusarazi eta babestu nahi dugu; izan ere, bizitza, justizia, emakumeen eskubideak eta herri indigenen eskubideak defendatzen dituzte arrisku handiko testuinguruetan.
Rosalba Velasco
Nasa herriko emakume indigena da. Santander de Quilichaon jaioa, Munchique Los Tigres babeslekuan, Cauca departamenduaren iparraldean. Giza eskubideen, bizitzaren eta lurraldearen defendatzailea eta gizarte-lider aitortua, jatorrizko herrien eskubideak ikusaraztea sustatzen duena, batez ere bake-prozesuetan eta lurralde-aldarrikapenetan. Caucako Eskualde Kontseilu Indigenako (CRIC) kontseilari nagusi ohia, ACINen ordezkari gisa, eta kargu horretan aritu zen 2025eko uztailera arte.
Oso gaztetatik lotu zitzaion indigenen antolaketa-prozesuari, 1999an kabildoaren egituran ordezko komisario gisa parte hartuz. Jarraian, Álvaro Ulcue Gazte Mugimenduan parte hartu zuen 2002. urtera arte, erakunde indigenaren gazte-gunean, non prestakuntza politikoa eta antolaketakoa jasotzea lortu zuen eta, haren laguntzarekin, ekonomiako ikasketak amaitu zituen 2006. urtean.
2005az geroztik, ACINeko ekonomia- eta ingurumen-ehunari lagundu zion. Eta 2009rako emakume eta genero arloko ikertzaile gisa trebatzeko deia jaso zuen. Ondoren, Cxhab Wala Kiwe-ACIN Pentsamendu Etxeko koordinatzailea izan zen 2015. urtera arte, ikerketa komunitarioan aritu zenetik.
2017ko uztailean, 22 agintariek Tace Thegna (legezko ordezkaria) izendatu zuten ACIN-Cxhab Wala Kiwe Cauca Iparraldeko Kabildoen Elkarteko kide, eta kargu hori bete zuen agintarien aginduz 2021eko uztailera arte. ACINren legezko ordezkari gisa, Cauca iparraldeko nasa herriaren antolaketa indartzeko prozesu garrantzitsu bat bultzatu zuen.
Defendatzailearen lurraldearen testuingurua: Cauca – Kolonbia
Cauca iparraldea garrantzi estrategiko handiko eskualdea da, bai geopolitikoa, bai ekonomikoa, legez kanpoko erabilerako laboreen eta erauzketa-proiektuen presentziak markatuta. Testuinguru horrek Nasa herriaren lurraldea legezko eta legez kanpoko eragile armatuen arteko ika-mika bihurtu du, hala nola FARCen, ELNren eta talde kriminalen disidentzien artekoa, eta egoera hori larriagotu egin da 2016an bake-akordioak sinatu zirenetik. Norgehiagoka horrek indarkeria handiko eta populazioa kontrolatzeko ingurunea sortu du.
Herriaren Defentsa Erakundeak behin eta berriz ohartarazi du Nasa herriak dituen arriskuez: talde armatuen presentziak larderia, adingabeen errekrutatze behartua eta lider sozialen aurkako mehatxuak dakartza. 2011tik, lurraldeak CIDHren kautelazko neurriak ditu, indarkeria eta giza eskubideen urraketa jasateko arrisku handia aitortzen dutenak.
ACIN Cauca Iparraldeko Kabildoen Elkartearen deskribapena
ACIN Estatuak legez onartutako erakunde sozial eta politiko indigena da (1996). 22 kabildok osatzen dute. Kabildo horiek Cauca iparraldeko 11 udalerritan daude banatuta, eta bizi-planen bidez antolatzen dira. Plan horiek lurralde- eta kultura-antolamenduko berezko tresnak dira. Bere gobernua Jatorrizko Legean oinarritzen da, bizitza bere forma guztietan babesten duena, eta Erkidegoko Aginduetan, zeinek autonomia eta autoritate-egikaritza indigenen kosmobisioaren arabera gidatzen baitituzte.
ACIN erreferentzia gisa onartzen da estatuan eta nazioartean giza eskubideen defentsan, bakearen eraikuntzan eta babes kolektiboan. Bere misioa Bizitza Planei eta proiektu komunitarioei laguntzea eta jarraipena egitea da, Nasa herriaren biziraupena bermatzeko, Autonomia, Batasuna, Lurraldearekiko errespetua eta Kultura Aniztasuna printzipioen arabera.
CRIC deskribapena
Caucako Eskualde Kontseilu Indigena, CRIC, Cauca departamenduko komunitate indigenen % 90 baino gehiago biltzen dituen erakundea da.
Gaur egun 115 kabildo eta 11 kabildo elkarte ordezkatzen ditu, 9 eremu estrategikotan banatuta daudenak. Caucako 8 herri indigenen 84 babes daude: Nasa – Paéz, Guambiano Yanaconas, Coconucos, Epiraras – siapiraras (Emberas), Totoroes, Inganos eta Guanacos. Caucako Herri Indigenen Agintaritza Tradizionaltzat hartzen da, izaera bereziko erakunde publikoa da eta, gaur egun, estatuarekiko negoziazioen buru da, Kolonbiako nazioak herrialdearen zati horretako talde indigenekin dituen konpromiso ugariren ondorioz.
Defendatzailearen arriskuak identifikatzea
Rosalba Velascok gazte-gaztetatik eraman du antolaketa-prozesura. Hala ere, 2002. urteaz geroztik lidergo-rola betetzen duela esan genezake. ACIN eta CRIC bezalako erakundeekin duten lotura arrisku indibiduala da, gatazka armatuaren lurralde-testuingurua eta nasa herriaren aurkako etnozidioa direla eta.
Rosalba CRICeko kontseilari (2023) eta bake-taldeko kide izendatu zuten, eta haren bitartez Kolonbiako lurraldean zehar ibili zen, eragile armatuekin elkarrizketak egiten. 2024/12/18an, Alexander Pilcue Tenorio hil zuten, bere babes-eskeman laguntzen zion guardia.
Horrek, Guardiari bizia kostatzeaz eta erakundearen arrisku kolektiboa frogatzeaz gain, arrisku indibiduala dakar Rosalbarentzat. CRICen zuen agintaldia amaitu zenez (2025), mehatxuak areagotu egin dira, bere agintaldian eragile armatuekiko arrisku handia izan baitzuen.
