Aztarna - Gorbeialdea - laia
Iñudeen eta neskame joan zirenen memoria
Aramaioko topaketan memoria kolektiboaren norabidea aldatu egin zen inudeen gaia aipatu zenean, hareneko emakumeek emigratu egin zuten familia dirudunen haurrei bularra emateko. Partaide batek atera zuen gaia, tokiko historian ia aipatu ez arren, familietan oso presente dagoena:
«Gogoan izan behar ditugu beren familia utzi eta joan behar izan ziren emakumeak[…] besteren haurrak haztera joan zirenak. Emakume horiek egin behar izan zuten sakrifizioa, familia osoa utzi behar baitzuten.
Eta orduan hasi ziren oroitzapenak azaleratzen: izenak, gorabeherak, ia beti isilean gorde ziren ibilbideak. Inude ibili ziren Aramaioko hiru emakume aipatu ziren gutxienez, eta uste dena baino zabalduago zegoen praktika izango zela ondorioztatu zuten berehala; familia aberatsen etxeetan zaintzara eta zerbitzatzera joaten ziren emakumeen sareekin oso lotua. Begoren kasua bereziki aipatu zen, hamaika seme-alaben ama, Paraguairaino joan zen: “Hemendik inoiz irten ez ziren” emakumeak ziren batzuk, horrek zekarren haustura emozionala eta bizitzako hausturarekin.
Justa Lanbide Unzueta gaztetan. 2023ko uztaileko ‘Aibala!’ aldizkaria..
Bazen denak ados zeuden ideia bat: lan hori ez zen nahi edo amets baten fruitua izaten, baizik eta beharraren ondoriozko lana izaten zen. Emakume asko haurren bat galtzen zutenean joaten ziren –bularra emateko aukera baitzuten– edo familia oso txiroa izan eta beste aukerarik ez zegoelako. Partaide batek honela laburtu zuen: «8-9 ume emakume batek uztea horrela… gustoz ez dut uste egingo zutenik».
Seme-alabak amamen esku gelditzen ziren, amak hiriko etxe ezezagunetara joaten zirenean, amamek eusten zioten familiari. Justa Lonbideren familiako batek esan zuenez, emakume horiek mugitzen zituen sarea ongi antolatuta egongo zen: “Erakunderen bat edo zerbait egongo zen, emakumeak hartu eta Zaragozara edo Burgosera eramateko”.
Elkarrizketa bizi-bizia izan zen eta herriko apaiza ere bitartekari izan zitekeela esan zuten. Oihana Ameskua Pérezen artikulu bat utzi digu elkarrizketan aipatutako inude baten familiak eta inudeen “moralitatea” bermatzeko elizak izandako funtsezko egitekoa aipatzen da, baita kontratazioa kudeatzen izandakoa ere.
Elkarrizketan zehar Zaragoza, Burgos, Madril, Sevilla eta Hegoaldeko Amerikaraino joandako emakumeen adibideak aipatu ziren. Kantabrian ba omen da emakume horiei eskainitako museo bat, partaide batek esan zuenez, eta argi dago Aramaion gertatutakoa penintsula iparraldeko errealitate zabalago baten zati dela. Hortik Ameskuaren artikuluan aipatzen den ideia bat ere, alegia, bidaia luzeetan inude batzuk txakurkume batekin joaten zirela esnea atera eta ibilbidean esnerik gabe ez gelditzeko.
Topaketako unerik aberatsenetakoa zenbaitek beraien familietan gordetakoak partekatu zituztenean izan zen: inudeak dotore jantzita ageri diren argazkiak, handik ekarri zituzten gauzen oroitzapenak (brodatutako izarak, arropa fina), tratu onaren historiak batzuetan eta esplotaziorenak besteetan. Partaide batek honela adierazi zuen: «Oso ondo zainduta egon zirela… ‘al fin y al cabo eran las que alimentaban a sus hijos’.»
Aramaioko topaketako irudia
Kontakizun horietatik abiatu eta laneko harreman hutsa baino konplexuagoa den zerbait berreraiki zen: kontratatu zituzten familien arreta izaten zuten inudeek -inudea indartsu, ongi elikatuta eta prest egotea beharrezkoa baitzuten–, baina mendekotasuna eta isolamendua ere handiak izaten ziren eta egokitu beharra izaten zuten. Haranetik urrun bizi izandako une haiek nolakoak izan ote ziren irudikatzen hasi ziren partaideak: gaztelaniaz azkar ikasi behar -askok euskaraz baino ez baitzekiten-, etxe ezezagunetan sartu, besteren haurrei bularra eman bi urtez eta ahal zela lotura afektiboren bat izan haiekin. Emakume batek kontatu zuenez, amama Gasteizen egon zen eta familia harekin “harreman handia” izan zuen hainbat urtez.
Dena dela, inudeen historiak emakumeen beste mugitzeko forma batzuei oso lotuta daude. Emakume askok ekarri zituzten gogora oso gazte zirela Madrilgo etxeetara neskame joandakoak. Neska haiek ia ez zekiten gaztelaniaz eta bat baino gehiago oroitzen ziren gazte horietako batek etxeko andreari aterkia nola eskatu omen zion “sirimiria” ari zuelako. Etxeko andreak ez zion ulertu, jakina. Tokiak desberdinak izan arren, patroia berdina zen: emakume neskameak estatus handiagoko familien etxeko lanak egiten, etxetik urrun, azkar ikasi behar eta egokitzeko gaitasun ikaragarria.
Horiek abiapuntu hartu eta egungo fenomenoekin paraleloak egin zituzten. Inork hitz horiek erabili ez zituen arren, gaur egun esaten den zaintzen kate globalaz ari ziren: familietatik urrun zaintzen dauden emakumeak, testuinguru aberatsagoetan, beraien etxeetan beste emakume batzuek -amak, amamak, auzokoak- eusten dioten bitartean eguneroko biziari.
Topaketan argi gelditu zen hau guztia erdi-isilpean dagoela gaur egun ere, etxeetan, eta zatika kontatzen dela: Justaren berbilobak esan zuen: «Historia hau guztia isiltasunean eraman da… oso zaila da jakitea jendea nola antolatzen zen».
Aramaioko topaketako argazkia
Baina ezagutzen denarekin -familiek kontatutakoari eta Ameskuak eta beste zenbaitek egindako ikerketei esker- inudeak haraneko etxeetako ekonomiarentzat funtsezkoak izan zirela baiezta daiteke. Batzuek diru apur bat ekarri zuten, beste batzuek objekturen batzuk, baina denek utzi zuten beren aztarna familietan eta lurraldearen historian.
Saioa amaitu zenean denak ados zeuden: historia hau zehatzago ikertu behar da, argazkiak, dokumentuak edo berreraikitzen lagunduko duten kontakizunak bildu behar dira. Aramaioko inudeak -eta neskame joan zirenak- tokiko memoria femeninoaren funtsezko atala dira: lan ikusezinez, lekualdatutako afektuez eta garaiko desberdinkeriez jositako bizitzez osatutako memoriaren atalak.